ચાર કાવ્યો ~ લતા હિરાણી

ન’તો આસપાસે ફરકતો ય તડકો

જરી ઘાવ અમથા જ ખોલે વલોવે

અને રોજ પીડા ખડકતો જ તડકો.

હતા પાસ એને ધક્કાઓ દઈને

પથાર્યો સ્વયંનો સળગતો જ તડકો

પછી છાંયડા કાજ ઘમસાણ માંડ્યુ

ઠરે કેમ, બાળે એ બળતો જ તડકો

હવેલી અજબની, શી રોનક ગજબની

અહમનો અડે જો અકડતો જ તડકો

બને શૂન્યતાનું એ ખંડેર કેવું

કે પથરાય ચોગમ ગરજતો જ તડકો.

સફરના મિજાજે, ઉંમરના પડાવે

હતો દર વળાંકે વળગતોય તડકો

ઢળ્યો જ્યારે છાંયો, સીમાડો કળાયો

જણાયો પછી તો સરકતો જ તડકો.         

આ રચનામાં વાત તડકાની છે પણ એ અમસ્તો અછડતો’ ‘આસપાસે ફરકતો’ ‘પીડા ખડકતો’ ‘સ્વયંનો સળગતો’ ’બાળે એ બળતો’ ‘અડે જો અડકતો’ ‘ચોગમ ગ૨જતો’ ‘વળાંકે વળગતો’ વગેરે રૂપો લઈને આવ્યો છે. એનું ‘અમસ્તો’ વગેરે વિશેષણતત્ત્વો સાથે અને ‘કોઈ વાત’ વગેરે નામતત્ત્વો સાથે જે જોડાણ થયું છે તેથી એ રૂપોના સંકેતાર્થો વિકસ્યા છે.

દાખલા તરીકે, વિચારો કે ‘કદી કોઈ વાતે અમસ્તો અછડતો / ન’તો આસપાસે ફરકતો ય તડકો’ એટલે શું? દાખલા તરીકે, ‘હતા પાસ એને ધક્કાઓ દઇને / પથાર્યો સ્વયંનો સળગતો જ તડકો’ અર્થવિસ્તાર કરી જુઓ. દાખલા તરીકે, “અહમ્- નો અડે જો અકડતો જ તડકો / બને શૂન્યતાનું એ ખંડેર કેવું’, વિચારી જુઓ. દાખલા તરીકે, સફરના મિજાજે, ઉંમરના પડાવે / હતો દર વળાંકે વળગતો ય તડકો’, કલ્પી જુઓ. વગેરે.

આ રચના એ વાતનું ઉદાહરણ છે કે છાન્દસ રચનાઓ પણ કાવ્યત્વસાધક નીવડી શકે છે.

~ સુમન શાહ

(વિદ્વાન સાહિત્યકાર શ્રી સુમન શાહની તન્ત્રીનોંધ : (સાહિત્યિક સંરસન 3) – અને “કવિલોક” સપ્ટે.ઑક્ટો. 2018 ના સૌજન્યથી સાભાર)