ઊકળતો ચરુ (એકોક્તિ) ~ ગિરા પિનાકિન ભટ્ટ, ગાંધીનગર ~ એકોક્તિ સ્પર્ધા કૃતિ-૩૦
(જમીન પર લાતના પ્રહાર સાથે કૈકેયીનું આગમન)
અશક્ય… અશક્ય, સાવ અશક્ય. રામ રાજગાદી શોભાવશે તો શું મારો ભરત મંજીરા વગાડશે? (અટ્ટહાસ્ય સાથે) રામ દશરથનંદન છે તો ભરત પણ દશરથનંદન છે. હક્ક ભરતનો પણ એટલો જ, રતિભાર પણ ઓછો નહીં, સમજ્યા?
રામ… રામ… સહુના મુખે એક જ નામ, શ્રીરામ. કૌશલ્યાનંદન રામ શું કામધેનુના દૂધે ધોયેલા? તો મારો ભરત કંઈ ખાટી છાસ નથી. એવું પણ મારે યાદ દેવડાવવું પડશે કે કેમ?
રામ એમના હૈયાનો હાર તો ભરત કંઈ છીપલાં, શંખલાંની માળા નથી. રામ રાજા દશરથનો અને સમગ્ર અયોધ્યાવાસીઓના માટે સોનાનો મુગટ તો મારો ભરત કંઈ કાષ્ટની પાદુકા નથી. સાંભળી લેજો સહુ કાન ખોલીને, હું પણ મા છું. મારા પુત્ર સાથે આવો અન્યાય થાય એ હું કેમ સાંખી લઉં?
સરયુનાં નીર તમે કેમ શાંત છો? મારા મનમાં ઊકળતા ચરુથી તમે શું અજાણ છો? ચારે તરફ ફેલાયેલી હે વનશ્રી, મારી પીડા તમે પામી શકતા હોવ તો… વાસંતી બાગ નહીં, વેરાન પાનખર બની રહો.
હે દુન્યવી રંગો! આમ મેઘધનુષ્ય બની મલપવાના સ્થાને એક રંગે વ્યાપી રહો, હા… માત્ર અમાસની રાત પેઠે. શું એટલું મારા ભરતની અવગણના વાસ્તે ન કરી શકો? હે… ધરતી મા, ભરતને થનાર અન્યાયને તમે સહી શકશો? ઓ… દસે દિશાઓ, તમે જોઈ શકશો ભરતને થનારો હળાહળ અન્યાય? જો એવું થાય તો… તો તૂટી પડજો એકસામટી. અરે… ઓ દરિયાદેવ! તમે સઘળાં બંધનો તોડીને પૃથ્વીને એકાકાર કરી દેજો. પછી ન રહે બાંસ ને ન બજે બાંસુરી.
હમણાં અહીં રાજ્યારોહણનું માંગલિક મુહૂર્ત જોવાને પધારશે મોટા-મોટા ઋષિઓ, પ્રકાંડ પંડિતો ને ત્રિપુંડધારીઓ… તે પહેલાં મારે કંઈક વિચારવું જ રહ્યું. ઓહ! હું આ શું સાંભળુ છું? અરે! તમને પણ કંઈ સંભળાય છે ને? દૂર-દૂરથી આવતા દુંદુભિનાદના ભણકારા મને એકલીને જ સંભળાય છે?
હમણાં હમણાંથી હું આ શું જોઈ રહી છું? આર્યાવર્તના આ ભવ્ય મહેલમાં ગુલાબ જ ગુલાબ! તમે જાણો છો… એ ગુલાબ તે મારો લાડકવાયો ભરત. હું એ ગુલાબની જનની. આ હા હા હા… મારી મખમલી ગોદમાં ઊછરેલું એ અણમોલ પુષ્પ! મારા શ્વાસોશ્વાસની સરવાણી સમો મારો ભરત.
આ કમલનયની આંખોમાં એના પ્રત્યે સદાય નીતરતો નેહ તમને દેખાય છે ને? કેવું છે આ અદ્દભુત માતૃત્વ પણ! જનની થઈને પેટના જણ્યાને અન્યાય થાય એ કેમ સાંખી લેવાય? તમે પણ મારી જેમ તમારા લાલનું જ ભલું ઇચ્છોને? એમાં હું ખોટી ક્યાં? એટલે અને એ કારણોસર મારો ગુલાબગોટો જ અયોધ્યાની ગાદીને શોભાવશે. જુગજુગ જીવો મારા લાલ! અયોધ્યાની ગાદી તારા થકી શોભાયમાન બની રહો અને તારી ખ્યાતિ ત્રિલોકમાં પ્રસરી રહો.
અરે… અરે… મંગલકામનાઓમાં ગરકાવ રહેતાં એવાં મહાપ્રભાવશાળી મહારાણી અને હવે તો રાજમાતા, તમે તમે… આગળ કંઈ વિચાર્યું? ગુલાબ હોય ત્યાં ત્યાં કંટક હોવાના જ. ઓહ! તો તો… મારે એ કંટકને પ્રથમ દૂર કરવા જ રહ્યા.
અવધના રાજા દશરથે અને અયોધ્યાવાસીઓએ માત્ર રાણી કૈકેયીનો ઠસ્સો જોયો છે, પણ હવે જોઈ લેજો સહુ મારું મુત્સુદ્દીપણું.
મહારાજ દશરથ અજાતશત્રુ છે ને યુગદ્રષ્ટા પણ. સમરાસુર રાક્ષસરાજ સાથે યુદ્ધે ઊતરેલા મહારાજા દશરથ આ કૈકેયીના કારણે જીત્યા હતા એ વાત યાદ દેવરાવવી પડશે. ક્ષણ એકમાં જ બાજી પલટાઈ જાય તેવે ટાણે… રથના પૈડામાં આરીના સ્થાને તો હતી મારી અંગુલિ!
વિજયપતાકા ફરકાવ્યા બાદ રાજા દશરથ રાજીપા સાથે હું જે માગું તે ધરી દેવાને ઉત્સુક હતા. એમના એ બોલ, આપેલા વચનને મારે આ પ્રસંગે યાદ દેવરાવવા જ રહ્યા. મને અક્ષરશ: યાદ છે મહારાજના મુખેથી બોલાયેલા એ શબ્દો. રાણી કૈકેયી, આ યુદ્ધનો વિજય તમને આભારી છે. તમે મારા માટે જ નહીં, અયોધ્યા માટે પણ નહીં, પરંતુ સમગ્ર સંસારના આર્ષદ્રષ્ટા છો. આ સંસાર તમારો ઋણી છે અને હરહંમેશ રહેશે. તેથી માગો માગો… આ રઘુવંશી તમને બે વચન આપવાના બોલથી બંધાય છે.
ને રાજા દશરથ, તમારા એ બોલથી ચારે દિશાઓમાંથી જાણે પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ રહી હતી. વિધાત્રીને પણ આમાં શુભ સંકેત જણાયો હશે ત્યારે જ ને!
જુઓ… જુઓ… બે અમોઘ શસ્ત્રો મારી પાસે છે. રાજા દશરથનાં આપેલાં અણમોલ વચનો. જે આજ સુધી મેં અકબંધ રાખ્યાં છે. આજે સુવર્ણ તક છે એનો લાભ લેવાની, એમને સમજાવવાની અને ધાર્યું કરાવવાની. એ અમૂલ્ય ચાવી લ્યો મારા હાથવગી જ છે. તમે… તમે… મને હજુ ઓળખતા જ નથી. હું એટલે… રાજા ભરતની મા અને હવેથી રાજમાતા કૈકેયી.
રાજમાતા અયોધ્યાની હું,
ને ભરતની માત.
દશરથ કાને હમણાં નાખું,
મારી સઘળી વાત.
સમય… સમય… હા, સમય હવે ઝાઝો નથી. છોડો રાજમાતા ગીત ગાવાનું ને દોડી જાઓ રાજમહેલના પગથારે. ઓ મારી વહાલી પવનપાવડી! દોડીદોડી આવ અને મને પવનવેગે પહોંચાડી દે રાજાજીના કક્ષમાં. દુનિયા દંગ રહી જશે અને બોલી ઊઠશે ઉમળકાભેર! જુઓ… જુઓ… માની મમતા ને હરખ કેવો? જોઈ લ્યો મન ભરીને. આ રાજમાતા કેવી મક્કમતાથી ચાલી. એના પ્રત્યેક પગલે પવન દે તાલી, દે… તાલી.
થોભો… થોભો… જરા થોભો મારા કોમળ-કોમળ ચરણ. તમે અત્યંત આજ્ઞાકારી છો. જરીક રાજમાતાને શોભે એવા ઠસ્સાથી ચાલો. ખોટી ઉતાવળ ને ઉતાવળો નિર્ણય તો ભરતને પણ ક્યાં ગમે છે? બસ, હવે યાદ દેવડાવીશ ભૂતકાળમાં દીધેલાં વચનો. ના પાડવાનો તો કોઈ પ્રશ્ન જ નથી. કારણ કે, આ ધરામાં વસતા પ્રત્યેક જીવ પ્રેમ અને આદરથી ગાય છે,
“રઘુકુલ રીતિ સદા ચલી આઈ,
પ્રાણ જાય અરુ વચન ન જાઈ.”
પછીથી મારી આકાંક્ષાઓ આભને આંબશે. મારા લાડલા ભરત માટે માર્ગના કંટક દૂર કરવા રામને વનવાસ ને રાજગાદી મારો ભરત ભોગવશે. હા…હા…આ… મારો ભરત જ ભોગવે, બીજું કોઈ નહીં. આ એક માતાની મંગલ કામનાઓ છે. એના માટે મેં કેટકેટલા ઉજાગરા વેઠ્યા છે? એને રાજગાદીએ બેસાડવાને કેટકેટલા પ્રપંચ ખેલવા પડશે? મારો દીકરો ભરત તો બહુ નાદાન છે, પણ મારી પીડાની, મારા મંથનની એકમાત્ર સાક્ષી છે મારી દાસી મંથરા!
મંથરા… મંથરા… કહે તો જરી, તું શું સમાચાર લાવી? હેં… શું કહ્યું તેં? રામ રાજ્યાભિષેકના સમાચારથી કૌશલ્યાના આનંદનો પાર નથી? દસે દિશાઓનો હરખ એમના મુખડે શોભી રહ્યો છે? શણગારેલી અયોધ્યા નગરીનો રાજીપો અનહદ છે? રામ રાજા બનશે એ વાતે ચેતન-અચેતનમાં પણ ઉમંગના હિલોળા વરતાયા?
(કાન પર હાથ મૂકીને) બસ… બસ, બસ કર મંથરા, હવે આગળ કંઈ જ નથી સાંભળવું. મારા આ કાન એવું સાંભળવાને શક્તિમાન નથી. તું જ્યાં જ્યાં રામનું નામ આવે ત્યાં ત્યાં માત્ર મારા ભરતનું નામ બોલ. એના નામ માત્રથી મારા કાળજે ટાઢક વળે છે. બાકી તો જલતા અંગારામાં તેલ રેડાય છે મંથરા! માત્ર હું અને તું બન્ને ભરતના હિતચિંતકો છીએ. જોજે હોં, ભીંતને પણ કાન હોય છે. વાત ક્યાંય ફૂટી ન જાય. હવે પળનો પણ વિલંબ કરવો નથી. મારે તત્કાલ પહોંચવું જોઈએ રાજા દશરથના કક્ષમાં.
તમે સૌ સાંભળો… આજે પણ રાજા દશરથના શબ્દો અંતરિક્ષમાં પડઘાય છે. માગો… માગો… કૈકેયી રાણી, આજે હું તમારા પર વારી ગયો છું. રથને ખંડિત થતાં તમે અટકાવ્યો. જો કાળક્રમે રથ ખંડિત થયો હોત તો! તો હું અવશ્ય બંદીવાન હોત. આ વિજયમાળ ને વિજયપતાકાના સાચા અધિકારી માત્ર અને માત્ર તમે છો. આવા બોલના સાક્ષી લાવું ક્યાંથી? પતિ-પત્નીના સંવાદો… રાજા-રાણીના સંવાદોની સાક્ષી બનજો… હે દસે દિશાઓ!
હે નગરજનો, હું જાણું છું તમારી મૂક સંમતિ હશે જ. રામ જેટલો જ ભરત તમને વહાલો છે, એ ભલા હું ન જાણું? મારા સ્થાને તમે હોવ તોપણ આવું જ વિચારો ને, આમ જ કરો ને? એમાં મારો દોષ ક્યાં? કોઈ પણ ભોગે મારો ભરત રાજસિંહાસનનો ઉત્તરાધિકારી ને રામ વનવાસી. આવનાર યુગ પર્યંત સહુને યાદ રહેશે માની મહેચ્છાઓ!
લ્યો… હવે ચારેકોર ભવ્ય દુંદુભિઓના નાદ સંભળાઈ રહ્યા છે. ગગન ગોખેથી પુષ્પવૃષ્ટિ ને ગાંધર્વોનાં ગાન ગુંજી ઊઠ્યાં છે. મને તો સઘળી દિશાઓમાંથી જયઘોષ સંભળાઈ રહ્યો છે.
મહારાજા ભરતની જય હો.
રાજાધિરાજ ભરતની જય હો.
રાજમાતા કૈકેયીની જય હો.
~ ગિરા પિનાકિન ભટ્ટ, ગાંધીનગર
pinakingira84@gmail.com