પાંચ મિનિટનો સમયઃ વ્યથા એક સર્જકની ~ લેખ ~ લેખિકાઃ પૂર્વી મોદી મલકાણ

હું પણ વ્યસ્ત છું. બે અખબારો માટે લખવાનું છે, બે મેગેઝિન માટે લખવાનું છે, બ્લોગ્સ છે, પોતાના લેખનપ્રોજેક્ટ્સ છે, વાંચવાનું છે, પુરાતત્ત્વનું અધ્યયન છે, મેડિકલ સ્કૂલના કેટલાક કોર્સમાં જોડાઈ છું એટલે એના ક્લાસિસ છે, પ્રવાસ સતત ચાલે છે, પરિવાર છે, ઘર બદલવાની દોડધામ છે, ક્યારેક એક શહેરમાંથી બીજા શહેર સુધી જવાનું છે અને આ બધાની વચ્ચે મારી પોતાની જિંદગી પણ છે—જેને સંભાળવા માટે સમય જોઈએ છે. તો પણ, આ બધાની વચ્ચે કોઈ એક વ્યક્તિ માટે હું પાંચ-દસ મિનિટ ચોરી લઉં છું. કારણ કે સમય મળતો નથી, સમય કાઢવો પડે છે. અને કદાચ સંબંધોની સાચી કસોટી પણ અહીંથી જ શરૂ થાય છે.

હું સામેથી ફોન કરું છું. “કેમ છો?”, “શું ચાલે છે?”, “લાઇફમાં બધું બરાબર છે ને?”—થોડી વાત થાય છે અને પછી સામેનો અવાજ આવે છે, “હું અત્યારે બહુ બિઝી છું.” ક્યારેક ખરેખર કામ હોય છે, ક્યારેક મિટિંગ હોય છે, ક્યારેક ઘરની જવાબદારી હોય છે, ક્યારેક કોઈ બીમાર હોય છે, ક્યારેક કોઈના મૃત્યુનો પ્રસંગ હોય છે, ક્યારેક સામાજિક જવાબદારી હોય છે. હું એ બધું સમજું છું. પરંતુ ક્યારેક મનમાં એક નાનો સવાલ ઊભો થાય છે—“હું પણ તો બિઝી છું ને?” હું પણ તો મારી વ્યસ્ત જિંદગી વચ્ચેથી સમય કાઢીને તમને ફોન કરું છું. કોઈ કામ કઢાવવા માટે નહીં, કોઈ સ્વાર્થ માટે નહીં, કોઈ મોટી અપેક્ષા સાથે નહીં—ફક્ત એટલા માટે કે તમારી યાદ આવી હતી. અને કદાચ આ જ વાત સૌથી વધુ દુઃખ આપે છે. કારણ કે ઘણી વાર આપણે માણસને નહીં, એ માણસ સાથેના આપણા સંબંધને ફોન કરતા હોઈએ છીએ.

એક લેખક બીજા લેખકને ફોન કરે ત્યારે કદાચ કોઈ સાહિત્યિક ચર્ચા કરવી હોય, કોઈ નવો વિચાર શેર કરવો હોય, કોઈ શબ્દ, કોઈ પુસ્તક, કોઈ અનુભવ વિશે વાત કરવી હોય. ક્યારેક તો ફક્ત એ વ્યક્તિ શું વિચારે છે એ સાંભળવાની ઇચ્છા હોય. એ માટે કલાકો નથી જોઈતા, બે મિનિટ પણ પૂરતી છે. પણ સવાલ એ છે—જે વ્યક્તિ પોતાની વ્યસ્ત જિંદગીમાંથી સમય ચોરીને તમને ફોન કરે છે, એની સાથે પ્રેમથી, ધીરજથી અને સન્માનપૂર્વક બે મિનિટ વાત કરવા જેટલો પણ સમય તમારી પાસે નથી? ખરેખર એટલો પણ નહીં? સામેથી એટલું તો કહી શકાય—“પૂર્વી, અત્યારે સમય નથી. પણ તારો ફોન આવ્યો એ સારું લાગ્યું. હું તને પછી ફોન કરીશ.” અને પછી ખરેખર ફોન કરી શકાય. બસ. ક્યારેક માણસને વાત કરતાં વધારે પોતાની હાજરીની કદર જોઈએ છે.

મારા જીવનમાં બે-ત્રણ એવી વ્યક્તિઓ છે, જેમને મેં માત્ર ઓળખાણના સંબંધથી નહીં, લાગણીના સંબંધથી મેં તેમને સ્વીકાર્યા છે એટલે જ્યારે કોઈની સાથે વાત કરવાની ઈચ્છા થાય છે, ત્યારે હું સમય કાઢું છું, દૂરથી ફોન કરું છું, પોતાના ખર્ચે ફોન કરું છું, માત્ર બે મિનિટ વાત થઈ જાય એટલી ઈચ્છા હોય છે. પણ સામે વારંવાર એક જ વાત—“મારે કામ છે”, “મારે બહાર જવાનું છે”, “ઘરમાં પ્રસંગ છે”, “અત્યારે શક્ય નથી.” દરેક વખતે એક કારણ. અને કારણ સાચું પણ હોઈ શકે. પણ સવાલ કારણનો નથી. સવાલ એ છે કે પ્રાથમિકતા શું છે? જે વ્યક્તિ પોતાનો સમય કાઢીને તમને ફોન કરે છે, એની સાથે પ્રેમથી, ધીરજથી અને સન્માનપૂર્વક બે મિનિટ વાત કરવા માટે પણ શું તમારી પાસે ક્યારેય સમય નહીં હોય? શું ખરેખર એટલો પણ નહીં? ક્યારેક તો લાગે છે, વાત સમયની નથી; વાત લાગણીની છે, વાત પ્રાથમિકતાની છે.

આ પછી બીજી એક વ્યક્તિ યાદ આવે છે. એમને પણ કેટલીય વાર ફોન કરું છું, જવાબ મળતો નથી. સંદેશ મોકલું છું—જવાબ નથી. એક સમય એવો પણ હતો જ્યારે હું એમની અનુકૂળતા પ્રમાણે મારા ફોનનો સમય ગોઠવતી હતી. “ચાર વાગ્યા પછી ફોન કરજો.” બરાબર. “આઠ વાગ્યા પછી વાત કરી શકીશ.” બરાબર. હું સમય બદલી નાખતી, મારી દિનચર્યા બદલી નાખતી, કારણ કે સંબંધ મારા માટે મહત્વનો હતો. પણ હવે? ફક્ત ફોનની રિંગ વાગે છે અને સામેથી કોઈ અવાજ આવતો નથી. ધીમે ધીમે મનમાં એક સવાલ જન્મે છે—“શું હું જ આ સંબંધને જીવતો રાખવા માટે પ્રયત્ન કરી રહી છું?” કદાચ હું જ વધારે ફોન કરું છું, કદાચ હું જ વધારે યાદ કરું છું, કદાચ મારા માટે જે સંબંધની ગરમી છે, સામેના માણસ માટે એ માત્ર એક ઓળખાણ છે. અને આ સમજણ કોઈ ઝઘડા કરતાં વધારે શાંત અને વધારે દુઃખદ હોય છે. ઝઘડો હોય તો આપણે કહી શકીએ, “મને દુઃખ થયું.” પણ જ્યારે સામેનો માણસ જ સંબંધમાં હાજર ન હોય, ત્યારે ફરિયાદ કોને કરવી? ત્યારે કોઈને દોષ આપવાનું મન પણ નથી થતું. ફક્ત એક વાત સમજાય છે—કોઈપણ સંબંધને કેવળ એક વ્યક્તિ એકલી જીવંત રાખી શકતી નથી.

કેટલીક વાર હું વિચારું છું—શું મને પણ કોઈ ક્યારેક ફોન કરશે? કોઈ ક્યારેક કહેશે, “પૂર્વી, ઘણા દિવસથી તારી સાથે વાત નથી થઈ. આજે થયું કે તારી સાથે બે મિનિટ વાત કરું.” કોઈ કહેશે કે , “મને ખબર છે તું વ્યસ્ત છે, પણ આજે મારા માટે પાંચ મિનિટ કાઢ.” અથવા ફોનની બીજી બાજુથી કોઈ અવાજ આવશે, “હું તારા ફોનની રાહ જોઈ રહી હતી. ઘણા દિવસથી તારી રિંગ આવી નથી.” કેટલી નાની વાત છે આ. પણ કદાચ સંબંધોમાં સૌથી મોટી જરૂરિયાત પણ આ જ નાની વાતની છે—કોઈ આપણને યાદ કરે. આપણે હંમેશા કોઈને યાદ કરીએ એ જ જરૂરી નથી. ક્યારેક આપણું નામ પણ કોઈની યાદમાં આવવું જોઈએ. ક્યારેક કોઈ આપણો નંબર પણ શોધે. ક્યારેક કોઈને પણ એવું થવું જોઈએ—“આજે એની સાથે વાત કરવી છે.” કારણ કે સંબંધ એકતરફી રસ્તો નથી.

એક વ્યક્તિ સતત ફોન કરતી રહે અને બીજી વ્યક્તિ સતત “હું બિઝી છું” કહેતી રહે, તો એક દિવસ ફોન કરનારના મનમાં પણ એક શાંત નિર્ણય જન્મે છે—“હવે નહીં.” ગુસ્સાથી નહીં, અહંકારથી નહીં, બદલો લેવા માટે તો બિલકુલ નહીં. ફક્ત એટલા માટે કે વારંવાર દરવાજો ખખડાવ્યા પછી પણ અંદરથી કોઈ અવાજ ન આવે, તો એક દિવસ આપણે દરવાજા પરથી પાછા ફરી જઈએ છીએ. પછી કદાચ એક દિવસ સામેનો માણસ વિચારશે—“અરે, પૂર્વી તો બહુ ફોન કરતી હતી. હવે કરતી નથી.” કદાચ એ દિવસ આવશે. પણ ત્યાં સુધીમાં કદાચ ઘણું મોડું થઈ ગયું હશે. કારણ કે જે વ્યક્તિ વારંવાર પોતાની હાજરીની યાદ અપાવતી હતી, એ એક દિવસ શીખી જશે કે દરેક સંબંધમાં પોતાની જગ્યા માગવી પડે, તો એ જગ્યા કદાચ પોતાની નથી.

પછી નંબર ફોનમાં રહેશે, નામ કોન્ટેક્ટ લિસ્ટમાં રહેશે, યાદો પણ કદાચ રહેશે, પણ વાતચીત નહીં રહે. મને સંબંધો જોઈએ છે, પણ એવા નહીં જેમાં મને વારંવાર સાબિત કરવું પડે કે હું એ સંબંધને મહત્વ આપું છું. મને એવા સંબંધો જોઈએ છે જ્યાં મારી વ્યસ્તતા પણ સમજાય અને મારી હાજરી પણ. જ્યાં હું ફોન કરું ત્યારે સામેથી એટલું સાંભળવા મળે—“હમણાં વ્યસ્ત છું, પણ તારો ફોન જોઈને સારું લાગ્યું. હું તને પછી ફોન કરીશ.” અને પછી ખરેખર ફોન આવે. કારણ કે સમય કોઈ પાસે પડ્યો નથી હોતો. સમય કાઢવો પડે છે.

અને જે માણસ તમારા માટે પોતાના દિવસમાંથી પાંચ મિનિટ કાઢે છે, એ ખરેખર તમને પાંચ મિનિટ નથી આપતો. એ તમને પોતાની જિંદગીમાં એક નાની જગ્યા આપે છે. એટલે હવે મારી ફરિયાદ પાંચ મિનિટની નથી. મારો સવાલ માત્ર એટલો છે—“હું જેને પાંચ મિનિટ આપું છું, એની જિંદગીમાં મારા માટે બે મિનિટ પણ છે?” જો છે—તો સંબંધ જીવંત છે. જો નથી—તો કદાચ સંબંધને છોડવો એ પણ એક પ્રકારનો પ્રેમ જ છે. પોતાના માટે. અને સામેના માણસ માટે પણ.

કારણ કે દરેક સંબંધને જાળવી રાખવો જરૂરી નથી. કેટલાક સંબંધોને એક દિવસ શાંતિથી એટલું જ કહેવું પડે—“તમે જ્યાં છો, ખુશ રહો. હું જ્યાં છું, હું પણ ખુશ રહીશ. પણ હવે હું મારા પાંચ મિનિટ એવા માણસ માટે રાખીશ, જેને મારી પાંચ મિનિટની કિંમત ખબર છે.” કદાચ આ જ સંબંધોની સૌથી શાંત વિદાય છે. અને કદાચ—પાંચ મિનિટનો સાચો અર્થ પણ આ જ છે.