આમંત્રિત (નવલકથા) ~ પ્રીતિ સેનગુપ્તા ~ પ્રકરણ: 34-35
પ્રકરણ: 34
અંજલિની સાથે વાત કર્યા પછી સચિન ચિંતામાં પડી ગયો હતો. બે–ત્રણ મિનિટ સ્તબ્ધ બેસી રહ્યા પછી એ એના મૅનૅજરની ઑફિસમાં ગયો, અને ફૅમિલિ ઇમર્જન્સીને લીધે ઘેર જવાની રજા માગી. મૅનૅજરે તો એને તરત જ નીકળી જવા કહ્યું, અને કાંઈ પણ મદદની જરૂર હોય તો જણાવવા કહ્યું.
સચિન એનો આભારવશ હતો. પોતે કેટલો નસીબદાર હતો કે એને આવા મૅનૅજર મળ્યા હતા. પણ એ પણ ખરું કે સચિનનું કામ જ એવું હતું કે એના પર બધા જ ઉપરી ખુશ હતા.
બહાર નીકળતાં નીકળતાં એણે જૅકિને ફોન કરીને કહી દીધું કે એ ઘેર જતો હતો, અને અંજલિ મળવા આવવાની હતી. જૅકિએ હંમેશ મુજબ ફોનમાં પૂછપરછ કરી નહીં. એ જાણતી હતી કે સાંજે સચિન બધું કહેશે જ.
સચિને ઘેર પહોંચીને ઑફિસનાં કપડાં બદલ્યાં, ને ત્યાં જ અંજલિનો બેલ વાગ્યો. અંદર આવતાંની સાથે અંજલિએ સચિનને એ પૅકૅટ બતાવ્યું. “તું આવ, ને બેસ તો ખરી, સિસ. ખોલીએ છીએ. આ કાંઈ બૉમ્બ નથી કે આટલી ગભરાય છે”, સચિન બોલ્યો.
સોફા પર બંને બેઠાં પછી સચિને પૅકૅટ ખોલ્યું, તો સૌથી ઉપર એક કવર હતું. એના પર સચિન અને અંજલિનાં નામ લખેલાં હતાં. અને એમ પણ લખ્યું હતું કે અંદરનો કાગળ બંનેએ સાથે વાંચવો. કવરની અંદર કેતકીના હાથનો લખેલો એક કાગળ હતો.
એણે લખ્યું હતું,
“મારા વહાલા બાબા અને મારી વહાલી દીકરી, હા, તમને નથી ગમતું, પણ મારા મનમાં તો હું તમને બંનેને આ જ રીતે બોલાવું છું. આ પત્ર તમે વાંચતાં હશો ત્યારે હું પંચભૂતમાં ભળી ગઈ હોઈશ. અરે, ચોંકતાં નહીં, મારી માંદગી ઘણા વખતથી ચાલતી હતી, અને છેવટે અંત તો આ જ હોય છેને?
મેં પહેલેથી નિર્ણય લઈ રાખેલો, કે મૃત્યુના સમાચાર કોઈને આપવાના નથી, અને ફ્યુનરલ હોમમાં કોઈને બોલાવવાનાં નથી. મારે બહુ સરસ રીતે, આનંદથી અને શાંતિથી વિદાય લેવી છે, તેમ મારી ઈચ્છા હતી.
આનંદ તો બહુ જ હતો મારા મનમાં. તમે બંને મને મળવા આવ્યાં એ મનમાં પૂરતું લાગ્યું હતું. તમને બંનેને છેલ્લે જોયાં, કેવાં દેખાવડાં થયાં છો તમે બંને. મારા મનમાં ખૂબ વહાલ છે તમારે માટે.
સાથેના બીજા કવરમાં બે ચેક છે. મારા તરફથી તમને બંનેને ભેટ છે. રોચેસ્ટરનું ઘર વેચવાથી મળેલા પૈસામાંથી અમુક તમને આપ્યા છે, અમુક દેવકીને આપ્યા છે – એણે મારું ઘણું કર્યું; અમુક મારી સારવારમાં વપરાયા, અને અગ્નિદાહ વગેરેને માટે પણ પૂરતા પૈસા રાખ્યા છે. હા, મારી રાખ પણ ત્યાં જ, સ્મશાનગૃહના જથ્થા ભેગી નાખી દેવાની છે. ક્યાંય – કોઈ પણ નદીમાં પધરાવવી નથી મારે.
મારી પાસે ખાસ કશું ઘરેણું હતું નહીં. બે ચેન છે, એમાંની એક અંજલિને માટે, ને બીજી સચિનની (થનારી) મંગેતરને માટે. અંજલિના (થનારા) વરને માટે અને સચિનને માટે આ બે વીંટી છે. તે ના થાય તો બદલાવી લેજો.
તમે બધાં ખૂબ પ્રેમ અને આનંદથી જીવન ગાળજો. આવજો.
—– મૉમ.”
સચિન વિચારતો હતો કે પૅકૅટની અંદરથી ખરેખર આ બૉમ્બ જ નીકળ્યો. આવી કોઈ કલ્પના જ ન હતી, કે મૉમ જવાની આટલી અણી પર હશે. તો એ કદાચ ફરી ગયો હોત મૉમને મળવા. કદાચ જૅકિને લઈને ગયો હોત. અંજલિ પણ ફરી મળવા ગઈ જ હોત. જોકે શું ફેર પડત એનાથી? મૉમ લખે છે એમ, એના જીવમાં શાંતિ જ હતી.
કેવી ઊંડી પ્રાપ્તિ કહેવાય. આટલા વખતમાં મૉમ ધ્યાન–ચિંતન કરતી થઈ હશે, ને આવી સમજણ કેળવી હશે જીવન અને મરણની બાબતે?
ક્યાંય સુધી સચિન અને અંજલિ ચૂપ રહ્યાં. એટલું અચાનક અને અણધાર્યું બની ગયું હતું, કે જાણે પીડાની સભાનતા પણ ન હતી. મનમાં ને મનમાં બંનેના વિચાર ચાલતા રહ્યા. છેવટે સચિન કહેવા માંડ્યો, “આમ આપણને ચૅક આપતી ગઈ. હાથોહાથ આપ્યા હોત તો આપણે લીધા ના હોત. આપણે વર્ષોથી એની કોઈ પડી ના કરી, કોઈ કાળજી ના લીધી. આપણાંથી એ દુઃખ જ પામતી રહી હશે. એની પાસેથી કશું પણ લેવાનો, કે સ્વીકારવાનો આપણને હક્ક જ નથી. ખરું કે નહીં, સિસ?”
અંજલિ જવાબ આપી ના શકી. ધ્રુસકાં લેવા માંડી, ને જોરથી માથું હલાવતાં હલાવતાં કહેવા માંડી, “ઓ મૉમ, ઓ મૉમ.” સચિને એને સાંત્વન આપવા બે હાથ એના ખભા પર વીંટાળ્યા, પણ એને જ ધ્રુસકાં આવવા લાગ્યાં.
થોડી વારે એ ઊઠીને બે ગ્લાસ પાણી લઈ આવ્યો.
“આમ જતી રહેશે એવું ધાર્યું પણ નહતું. એણે આવું કશું આપણને કહ્યું નહીં. આટલી માંદી છે એવી ખબર હોત તો આપણે —”, ફરી અંજલિનાં આંસુ વહી નીકળ્યાં. “દોલાએ કશું કહ્યું નહીં ક્યારેય. કે પછી એનાથી પણ મૉમ અને દેવકી માશીએ છુપાવ્યું હશે.”
સચિને જરા અકળાઈને કહ્યું, “એમને લાગ્યું હશે, કે જીવતેજીવત કોઈએ સાથ આપ્યો નહીં, તો મરવાને વખતે, કે મર્યા પછી કોઈ આંસુ સારે, કે ફૂલ ચઢાવે, કે રાખ પધરાવે – એનાથી શું ફેર પડવાનો?”
પછી એ ગુસ્સે પણ થયો. “જતાં જતાં પણ આપણને હેરાન કરતી ગઈ – આપણે વાંક કર્યો હોય તેવો ભાવ કરાવતી ગઈ. નથી રાખવા મારે એના પૈસા. ચૅક ફાડીને ફેંકી દેવાનો અર્થ નથી, પણ બધા પૈસા દાન ખાતે આપી દેવાય. હા, હું તો એમ જ કરીશ.”
હવે અંજલિ એને સાંત્વન આપવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગી. “એવું નથી, ભાઈ. આપણે જીવ બાળીએ કે પસ્તાવો કરીએ, એવું મૉમ ના જ ઈચ્છતી હોય. એ તો આપણને પૈસાની છૂટ રહે, એવી ભેટ આપતી ગઈ.”
સચિન હજી પણ મનમાંથી કડવાશ કાઢી શકતો ન હતો. “આપણી જિંદગી, જાણે દુનિયામાં બધાંથી, સાવ જુદી જ ગઈ. મા–બાપનાં ઠેકાણાં જ ન હતાં જાણે.”
પછી એકદમ કંઇક યાદ આવ્યું હોય તેમ એ ઉતાવળે બોલવા માંડ્યો, “સાંભળ, સિસ. આપણે માટે આ મોટો આઘાત છે, પણ આપણે આપણી મેળે સ્વસ્થ થઈ જવું જ પડશે. પાપા ઈન્ડિયાથી પાછા આવી જવામાં છે. સોમવારે જ આવી જવાના છેને? તું યાદ રાખજે, એમને આ વાત જણાવવાની જ નથી. મૉમના કાગળ વિષે, કે એ હવે નથી એ વિષે કોઈ વાત પાપાને કરવાની જ નથી. કદાચ છેને એમને એવો આઘાત લાગે, કે એમની તબિયત બગડી જાય તો.
વચમાં જે બે–ત્રણ દિવસ છે એટલાંમાં આપણે કૈંક અંશે – ના, મોટે ભાગે – સ્વસ્થ અને સ્વાભાવિક થઈ જવું પડશે. એમની ટ્રીપ માટે આપણે ઘણો રસ બતાવવો પડશે, હોં. અરે, મારે અને જૅકિએ તો હજી એમને અમારાં લગ્નના નિર્ણય અને તારીખ વિષે પણ કહેવાનું છે. મને લાગે છે કે જાણે બધું સામટું આવી પડ્યું છે. મારે ને જૅકિ માટે જે બહુ આનંદનો સમય છે તે જાણે —-”
સચિનનું વાક્ય અધૂરું હતું, ને જૅકિ આવી ગઈ. “આનંદના સમયમાં શું તકલીફ છે?”, એણે હસીને પૂછ્યું. પણ એટલાંમાં ભાઈ–બહેનનાં ઊતરી ગયેલાં મોઢાં અને આંસુના ડાઘાવાળા ગાલ જોઈને એ ચમકી ગઈ. સચિનની પાસે જઈને એનું મોઢું ઊંચું કરીને એની આંખોમાં જોઈ રહી. એમાં પ્રશ્ન કરતાં પ્રેમ વધારે હતો.
સચિને એને નજીક બેસાડી, અને કેતકીનો લખેલો કાગળ વાંચી સંભળાવ્યો. જૅકિ પણ સાંભળીને સ્તંભિત થઈ ગઈ. બીજા કશા શબ્દો વગર એ આખી પરિસ્થિતિ સમજી ગઈ. સચિનનો હાથ પકડી રાખીને એ અંજલિની પાસે બેઠી, અને એના મોઢા પર, એના ખભા પર, એના વાળમાં હાથ ફેરવવા લાગી.
ઘણો વખત આમ જ ગયો – નિઃશબ્દ સાંત્વનમાં. એ દરમ્યાન આંસુ વહ્યાં, લૂછાયાં. જૅકિ એ બંનેને માટે આધારરૂપ થતી રહી. આખરે એણે વાસ્તવિક બનતાં કહ્યું, “અંજલિ, માર્શલને ફોન કરીને અહીં બોલાવી લે. આપણે સાથે જમીએ. અને તમે બે આજે રાતે અહીં જ રહી જજો.”
સચિનને લાગ્યું, કે અત્યારે ઘેર બેસવા કરતાં બહાર જઈએ તો વધારે સારું, કારણકે બીજા વાતાવરણમાં મનનો ભાર કૈંક ઓછો થશે. એણે વિચાર્યું, કે માર્શલને ‘હુનાન બાલ્કની’ ચીની રૅસ્ટૉરાઁ પર જ બોલાવી લઈએ. ત્યાં જમવાનું એને પણ ગમશે. અંજલિને આવું કાંઈ કરવું નહતું. એ તો ત્યારે જ ઘેર જતી રહેવા માગતી હતી.
પણ એણે એ પૅકૅટ સચિનની પાસે જ રહેવા દીધું. કદાચ છેને ત્યાં પાપાની નજરે ચઢી જાય. જૅકિને પહેલાં તો થયું કે સુજીતને કેતકીના મૃત્યુના ખબર જણાવવા જોઈએ. પણ સચિનની દલીલ હતી, કે વર્ષોથી એ બંનેમાં કોઈ સંપર્ક કે સંબંધ હતો નહીં, અને બંનેએ મન સાથે સમાધાન કરી લીધેલું, તો હવે આ ખબર જણાવીને પાપાને માનસિક ઊથલો શા માટે આપવો? આમેય મૉમ એમને માટે બિનહયાત જેવી જ હતીને. એ સમજૂતી સાંભળ્યા પછી એ સચિન સાથે સંમત થઈ.
“હા, કદાચ આમાં જ ડહાપણ છે. પાપા ખૂબ ખુશ થઈને ઈન્ડિયાથી આવશે, તો શા માટે એમને કોઈ પણ કારણ આપવું દુઃખી થવાનું, કે આ સંજોગ માટે પોતાને જવાબદાર ગણવાનું?”, જૅકિએ કહ્યું.
અંજલિ એકલી ઘેર જઈ શકે તેમ હતી, છતાં સચિન સાથે નીચે ગયો, એને ટૅક્સીમાં બેસાડી, ભાડાના પૈસા પણ ચૂકવી દીધા, અને ઘેર પહોંચીને તરત ફોન કરી દેવા કહ્યું. બેધ્યાનપણે ટેક્સીની પાછળ જોતો એ થોડી વાર ફૂટપાથ પર ઊભો રહી ગયો. જાણે એને ખબર નહોતી પડતી કે શું થયું કહેવાય?, શું કરવું જોઈએ?, મનમાં કેવું લાગવું જોઈએ? મનમાં શું લાગતું હતું તે એને જાણે સમજાતું ન હતું. પહેલી જ વાર કશું ખાલી જેવું લાગતું હતું? જાણે કશું છૂટું પડી ગયું હોય તેવું?
સારું હતું કે અંજલિ અને પાપા એના જીવનમાં હતાં. અને જૅકિ? ઓ માય ગૉડ, જૅકિ ના મળી હોત તો એ કપાયેલા પતંગની જેમ, આમતેમ ફંગોળાતો રહ્યો હોત.
બે ગ્લાસમાં થોડો થોડો વાઇન લઈને જૅકિ બાલ્કનીમાં આવી. એને એમ હતું કે સચિન હડસન નદીની સામે જોતો, કૈંક હળવો થતો બેઠો છે. પણ બંધ આંખે સચિન કશા ગાઢ વિચારમાં જાતને ભૂલી ગયેલો લાગતો હતો. જૅકિએ એને ખલેલ ના પાડી, પણ સચિને જ આંખો ખોલી. જૅકિને જોઈને એને ઊંડે સુધી હાશ થયું, ને ઊભા થઈને જૅકિને ક્યાંય સુધી એણે પકડી રાખી.
સચિનને સમજાયું કે એણે મનને મજબૂત કરવાનું હતું, પોતાની સુખ અને શાંતિની જિંદગીને સાચવવાની હતી, અને જેમને જરૂર હોય તેમને હંમેશાં મદદ કરતાં રહેવાનું હતું. એમાંથી જ મળવાનો હતો સંતોષ છેવટે તો. જૅકિની સાથે આ બાબતે ચર્ચા થયા કરી. બંને સહમત જ હતાં જિંદગીનાં મૂલ્યો વિષે.
એ જ સમજણપૂર્વક સચિને દેવકી આન્ટીને ફોન કર્યો. દેવકીએ કબૂલ્યું, કે કેતકીની ઈચ્છા ન હતી તેથી સચિન અને અંજલિને કાંઈ જ કહ્યું ન હતું. પણ છેલ્લાં વર્ષોથી કેતકી કૅન્સરનો ભોગ બનેલી હતી. બંને બ્રૅસ્ટ ઓપરેશનથી કાઢી નાખવામાં આવેલી. કિમો થૅરપીથી ફેર પડ્યો, પણ તે થોડો વખત. કૅન્સર ફેલાતું ગયેલું. “તમે બંને મળવા આવી ગયાં તેનાથી કેતકીને એવો સંતોષ થયેલો, કે શરીરની પીડા જાણે સહ્ય બનેલી. એ શાંત ચિત્તે જ ગઈ છે, અને તમને આશીર્વાદ આપતી ગઈ છે. તું ને અંજલિ સુખેથી જીવો, એવું જ એ ઈચ્છતી હતી.”
ફરીથી સચિન સ્તબ્ધ બની ગયો. “મૉમને અમે સજા કરતાં ગયાં, અને એ ચૂપચાપ સજા સહેતી ગઈ, નહીં, જૅકિ? જો સાચી વાત અમને જણાવી હોત તો મેં અને અંજલિએ ચોક્કસ એને માફ કરી દીધી હોત, અને એની કાળજી લીધી હોત. હું તો માનું છું કે આ વાત જાણી હોત તો પાપા પણ એને મળવા તૈયાર થયા હોત.”
પછીને દિવસે સચિને ફોન કરીને વામા આન્ટીને કેતકીના અવસાનના સમાચાર આપ્યા. એમને પણ આવો કોઈ જ ખ્યાલ ન હતો. એમની ને મૉમની વચ્ચે સંપર્ક ઘટી પણ ગયેલો, પણ એ દુઃખી ઘણાં થયાં. સચિને એમને જણાવી દીધું, કે આ વાત પાપાથી છુપાવેલી રાખવાની છે, “તેથી વિનંતી કરું છું કે ક્યારેય મૉમના મૃત્યુની વાત પાપાની પાસે ના કરતાં. પ્લીઝ”, અને શનિવારે વામા આન્ટી અને રૉબર્ટ અંકલને મળવાની વાત હતી, તે પણ એણે માંડી વાળી. “ફરી કોઈ વાર પ્લાન કરીશું, આન્ટી. ચોક્કસ”, એણે કહી દીધેલું.
“રવિવારે ક્લિફર્ડ સાથે ભેગાં થવાનું છે, એનું શું કરવું છે, જૅકિ?”
“એની સાથે તો આપણે ‘બર્ડલૅન્ડ’માં જાઝ સાંભળવા જવાનાં છીએ, ખરું? તે જઈએ. એણે ટિકિટો લઈ લીધી હશે, અને સારું મ્યૂઝિક તો થૅરપી જેવું જ હોય છેને. વળી, ક્લિફર્ડની અને લિરૉય અંકલની સાથે કુટુંબ વિષે ક્યાં કદી વાત થાય છે? એટલે એ સાંજ તારે માટે મદદરૂપ બનશે, સચિન. આ રીતે જ તારું મન રુઝાશે. ને સોમવારે તો પાપા આવી જશે, એટલે તું સ્વસ્થ હોય તે જરૂરી છે. તું જાણે છે ને, કે તને સહેજ પણ અજંપો હશે તો એમને ખબર પડી જવાની?”
પ્રકરણ: 35
ન્યૂયોર્ક શહેરમાં ઑક્ટોબર મહિનો તો બહુ સ્પેશિયલ બને. એક તો, ઑટમ્ન–પાનખર ઋતુના રંગરાગ હજી સાવ પૂરા ના થયા હોય, ને ઓછા થયા હોય તોયે મોજુદ તો હજીયે હોય. અને બીજું, દિવસો ફરીથી ઉષ્માસભર બનતા હોય. ઊતરી ચૂકેલો ઉનાળો જાણે ફરી એક વાર પાછો આવે. એને ‘ઇન્ડિયન સમર’ કહે છે.
સચિને જૅકિને એક વાર સમજાવેલું, કે “આ કાંઈ ઈન્ડિયાનો ઉલ્લેખ નથી. આ શબ્દોનો સંદર્ભ અમેરિકાના તળ–ઇન્ડિયનની સાથે છે. અને ‘જે નથી તે’ – એવો કૈંક અર્થ થાય છે એ શબ્દોનો. એટલેકે આ કાંઈ સાચેસાચો સમર–ઉનાળો નથી, એટલેકે આ તો એક ‘છેતરામણી’ છે! ”
“છેતરામણી તો છેતરામણી – પણ લાગે છે કેટલી સરસ. પીળાં પડી ગયેલાં પાંદડાંમાંથી સોનેરી–સોનેરી થઈને આવતું તેજ મને બહુ ગમે છે”, જૅકિએ કહ્યું હતું.
“ઋતુ–ઋતુની બહુ સુંદરતા હોય છે આ શહેરની આસપાસ, ખરું કે નહીં?”
શુક્રવારની સાંજે સચિને જૅકિ સાથે વિચારેલો પ્લાન બદલ્યો, ને એ અંજલિને મળવા ગયો. એ બરાબર છે, તે ખાતરી કરવી હતી, અને પાપા ના હોય ત્યારે બીજી વાત પણ કરવી હતી. બન્યું પણ એવું, કે જૅકિને ઑફિસમાં મોડું જ થવાનું હતું.
બે દિવસમાં જ અંજલિ એને સુકાઈ ગયેલી લાગી. “સિસ, તું સંભાળ. પાપા તરત પૂછશે, કે શું થયું?”
“શું કરું, ભાઈ? વારંવાર રડવું આવે છે, ને કશું ખવાતું નથી. આખો વખત એક જ વિચાર આવ્યા કરે છે, કે મેં મૉમને બહુ હેરાન કરી, સાવ અવિચારી અને ઉદ્ધત બની ગઈ હતી હું.” રડતાં રડતાં અંજલિ આગળ બોલી, “ભાઈ, મારાથી હેરાન થઈ થઈને તો એની માંદગી શરૂ નહીં થઈ હોય ને?”
ઓહ, સચિનને ત્યારે જ ખ્યાલ આવ્યો, કે કદાચ અંજલિને મૉમના બ્રેસ્ટ–કૅન્સર વિષે જાણ જ નહીં હોય. એને શાંત પાડીને પછી સચિને દેવકી આન્ટી સાથેની વાતચીત વિષે કહ્યું. “જો સિસ, તારો કોઈ વાંક ન હતો. આવો રોગ ક્યાંથી લાગુ પડે છે, તે કોણ જાણે છે?”
ઊભો થઈને એ રસોડામાં ગયો, અને ડબ્બા ખોલવા માંડ્યો. “માલતીબહેને શું નાસ્તો બનાવ્યો છે?”
“તું પણ, ભાઈ! અહીં આવે એટલે ભૂખ લાગી જ જાય, નહીં?”, અંજલિએ નાસ્તો કાઢતાં કહ્યું.
“ અને સોમવારે પાપાને ભાવે એવો નાસ્તો બનાવડાવી રાખજે, હોં.”
બંને ટેબલ પર બેસીને ચ્હા–નાસ્તો કરતાં હતાં ત્યાં જ માર્શલ આવી ગયો. સારું થયું, સચિને વિચાર્યું, હવે બંનેને એક સાથે જ પૂછી શકાશે, કે એમનો શું પ્લાન છે, ને ક્યાંક બીજે નોકરી લઈને જવાનું વિચારતાં તો નથીને?
સચિનનો પ્રશ્ન સાંભળીને માર્શલે તરત કહ્યું, “ના સચિન, એવો કોઈ જ પ્લાન નથી.”
ને અંજલિ બોલી, “મારો કોર્સ પૂરો થવામાં છે. પછી ન્યૂયોર્કના આર્ટ–ફીલ્ડમાં મળે તેનાથી વધારે સારી નોકરી બીજે ક્યાં મળે? ને માર્શલ પણ એવા જૉબને માટે ટ્રાય કરે છે જેમાં ન્યૂયોર્કની બહાર ક્યાંય જવાનું ના હોય.”
“સચિન, હું અને અંજલિ તો તારો આભાર માન્યા કરતાં હોઈએ છીએ, કે તેં અમને રહેવા માટે આવી સરસ જગ્યા આપી. અને હવે અમે તને ભાડું પણ આપવા માગીએ છીએ.”
“બિલકુલ નહીં. તમે બંને તો મને મદદરૂપ થઈ રહ્યાં છો. તમારે લીધે પાપાની આવી સારી સંભાળ લેવાઈ રહી છે, ને મને જૅકિની સાથે સમય મળે છે. મેં તો તમને એટલે પૂછૃયું, કે જો તમે બીજે ક્યાંક જવા માગતાં હો તો હું ત્રણ બેડરૂમનો અપાર્ટમેન્ટ શોધી લઉં. જૅકિનું બિલ્ડિંગ અમને બહુ ગમે છે, એમાં મળી જાય તો સૌથી સારું. હું ટ્રાય કરી જ રહ્યો છું.”
“ના, ભાઈ, મદદ તો તેં મને જ કરી છે. જે સમયે હું એકલી રહી શકું તેમ ન હતી, ત્યારે તેં મને અહીં રહેવાની જગ્યા આપી, અને તે પણ પાપાની સાથે. અત્યાર સુધીની જિંદગીમાં મને જે નહોતું મળ્યું તે બધું તારે લીધે મળ્યું. અને તારી નિઃસ્વાર્થ સહાયનું પરિણામ જો. જાણે એને લીધે જ ખેંચાઈને માર્શલ પણ મારી જિંદગીમાં પાછો આવ્યો.”
સચિને અંજલિને પાસે લઈને એના વાળ ચૂમ્યા. “આપણે એકબીજાંને કારણે જ આટલાં સુખી થયાં છીએ, સિસ. હવે ક્યારેય આપણે મનમાં કડવાશને આવવા જ નથી દેવાની. હવેથી હંમેશાં, આપણે માટે તેમજ બીજાં કોઈને પણ માટે, આપણે દિલથી ઉદાર થઈને રહેવાનું વચન જાતને આપવાનું છે. બરાબર છેને?”
ખલિલ ફોન પર ફોન કર્યે જતો હતો – “ક્યારે મળે છે, દોસ્ત? ક્યારે મળવાનો?” એને કેતકીના અવસાનના સમાચાર પણ આપવાના બાકી હતા. સચિન અને જૅકિ શનિવારે એને ઘેર ગયાં. એણે કહેલું, “તમે પાંચેક વાગ્યે આવી જજો. રેહાના હોસ્પિટલથી છ સુધીમાં આવી જશે. આપણને આખી સાંજ સાથે મળશે.”
પણ એમને પહોંચતાં જરા મોડું થયું, અને રેહાના જરા વહેલી આવી જઈ શકી હતી. આ પણ સારું જ થયું. હવે બે વાર આ વાત કરવી નહીં પડે, સચિને વિચાર્યું.
ખલિલ અને રેહાનાનાં કુટુંબો સુજીત અને કેતકીને વર્ષોથી ઓળખતાં હતાં. ખલિલ અને સચિનની જેમ રેહાના અને અંજલિ પણ એકબીજાંને પહેલેથી જાણતાં હતાં. એ બધાં એક જ સ્કૂલમાં ભણ્યાં. આ કારણે આ ખબર ખલિલ અને રેહાના બંનેને આપવી તો પડે જ.
ખલિલને ઘણો આઘાત લાગ્યો. એ સચિનનાં પાપા અને મૉમને વધારે જાણતો હતો. એ તો એને ત્યાં હજારો વાર ગયો હોય. આવી માંદગી થઈ હતી, ને આપણે કોઈએ જાણ્યું પણ નહીં? એને સચિનને માટે થઈને મનમાં વધારે દુઃખ થયું. એ સચિનને સાંત્વન આપતાં કહેવા લાગ્યો, “દોસ્ત, કૅન્સર તો ક્યારે પણ થઈ જતું હોય છે. એમાં કોઈ જવાબદાર હોતું નથી. તું તારો પોતાનો વાંક ના કાઢતો.”
રેહાનાએ તબીબી દૃષ્ટિકોણથી પૂછ્યું, “સચિન, આન્ટીના કુટુંબમાં – એમનાં દાદીને, માને કે બહેનને – બ્રેસ્ટ–કૅન્સરની હિસ્ટરી છે ખરી? કૅન્સર ઘણી જાતનાં હોઈ શકે છે, પણ એક કારણ કુટુંબમાંથી પણ મળતું હોય છે.” એ સાથે જ એક અગત્યનો વિચાર આવ્યો હોય તેમ એણે ઉતાવળે કહ્યું, “સચિન, એ તો અંજલિનાં મૉમ અને દોલાનાં આન્ટી થયાં, એટલે અંજલિ અને દોલાએ જલદીથી પૂરો ચેક–અપ કરાવી લેવો જોઈએ. આ રોગ વારસામાં આવી શકે છે. હું એ બંનેને મારી હોસ્પિટલમાં જ લઈ જઈશ.”
“પણ આ કૅન્સરમાંથી મૃત્યુ પણ થઈ જાય?”, જૅકિએ સવાલ કર્યો.
“હંમેશાં ના પણ થાય, પણ બધા રિપોર્ટ અને એક્સરે જોયા વગર પૂરેપૂરું કારણ જાણવું શક્ય નથી. વિગતે અત્યારે જણાવવું અઘરું છે. ઉપર ઉપરથી કહી શકાય, કે જો કૅન્સર મેટાસ્ટાસિસમાં ફેરવાય, તો મરવાના ચાન્સ ઘણા વધારે થાય. ખેર —-”
“સચિન, અંકલ ઈન્ડિયાથી આવી ગયા? એમને જણાવ્યું?”, ખલિલે, કદાચ વાત બદલવા, પૂછ્યું.
“ના, દોસ્ત, અમે – મેં, અંજલિએ, અને જૅકિએ – વિચારીને એમ નક્કી કર્યું છે કે પાપાને મૉમના અવસાનના સમાચાર આપવા જ નહીં. એમણે તો મૉમની બાબતે બધા વિચાર ક્યારનાયે છોડી દીધા છે. હવે મૉમના આવા પીડાજનક અંત વિષે જણાવીને એમને પીડા શા માટે આપવી?”, સચિન બોલ્યો. “ મારે ને અંજલિએ એકદમ સ્વસ્થ રીતે વર્તવું પડશે. એ પોતે કેટલા સતેજ છે, તું જાણે છેને? જોતાંની સાથે સમજી જઈ શકે, કે કશુંક બરાબર નથી.”
“તું પણ એવો જ થયો છું, હોં, સચિન”, જૅકિએ ધીમેથી કહ્યું. “પાપા જેવો જ સતેજ, ને હોંશિયાર.”
ટેવ પ્રમાણે ખલિલ કહે, “હું જાણું છું તેં શું કહ્યું તે. બહુ મસકા મારે છે સચિનને.” પછી કહે, “સચિન, આણે તને બિલકુલ મુઠીમાં લઈ લીધો છે. સાચવ, નહીં તો સજ્જડ બાંધી દેશે.”
“શું કહું, દોસ્ત, આપણા બંનેની હાલત સરખી જ છે!”
ધીરે ધીરે બધાંનો મૂડ હળવો થતો ગયેલો.
સોમવારે મોડી સવારે ફ્લાઈટ આવવાની હતી, ને લોકેશની ગાડીમાં જ પાપા ઘેર આવવાના હતા, તે સચિન જાણતો હતો. સાંજ પડ્યે, ઑફિસમાંથી નીકળીને, એ ને જૅકિ એમને મળવા ગયાં. બંને સાથે જઈને એમને પ્રણામ કરીને લગ્નનું નક્કી કર્યાની વાત જણાવવા માગતાં હતાં.
સુજીતે થોડો આરામ કરી લીધો લાગતો હતો. સચિનને જોતાં જ એમણે પૂછ્યું, “કેમ છે, બાબા? કેમ તું ને અંજલિ જરા થાકેલાં લાગો છો? કે પછી ઉજાગરા છે?”
અંજલિ જોરથી હસી, “પાપા, તમે તો આવતાંની સાથે અમારી જાંચતપાસ કરવા માડી, હોં.”
સચિને પણ પાપાનો પ્રશ્ન ભૂલાઈ જાય તેવી યુક્તિ કરી. એણે જૅકિની સામે જોયું, અને “પાપા, તમને એક ખબર આપવાના છે. મેં અને જૅકિએ લગ્નની તારીખ નક્કી કરી છે,” કહીને એ અને જૅકિ સુજીતને પગે લાગ્યાં.
“અરે, આ તો બહુ ખુશીના ખબર છે. અભિનંદન, અને તમને બંનેને ઘણા આશીર્વાદ છે.”
“પાપા, ડિસેમ્બરની સાતમીએ અમે સિટી હૉલમાં રજિસ્ટર કરાવી આવીશું. પછી અઠવાડિયામાં હું જૅકિને લઈને પોંડિચેરી જવાનું વિચારું છું. મેં ધાર્યું હતું કે તમને સાથે લઈ જઈશું, અને ચેન્નાઈ પણ જઈ આવીશું. તમે તો આજે જ આવ્યા છો, એટલે તરત વિચારી પણ નહીં શકો – ફરી ઈન્ડિયા જવાનું. પણ હજી વચમાં ટાઇમ છે. તમારી ટિકિટ આપણે પછીથી પણ લઈ શકીશું. એટલે તમે આ ધ્યાનમાં રાખજો.”
અંજલિને ઉદ્દેશીને એણે કહ્યું, “તું ને માર્શલ પણ જોડાવાનું વિચારી શકો. પછી આપણે ઉદેપુર અને આગ્રા પણ જઈ શકીએ. કેમ લાગે છે આઈડિયા?”
“અમે વિચારી જોઈશું, ભાઈ, પણ બહુ શક્યતા લાગતી નથી. અમે બંને નવી નોકરીઓ શોધવામાં હોઈશું.”
“તો પાપા, તમારી ટ્રીપ વિષે કહો. કેવું રહ્યું બધે? આટલાં વર્ષે ઈન્ડિયા સાવ જુદું જ લાગ્યું હશે, નહીં?”, જૅકિએ કહ્યું.
“બહુ જુદું તો લાગ્યું જ, પણ મને લગભગ કશું જ યાદ ન હતું, એમ કહું તોયે ચાલે. એ બધાં સાથે બહુ સારું રહ્યું, હોં. લોકેશ બહુ ધ્યાન રાખતો હતો – જેવું શર્માજીનું તેવું જ મારું. મને પાપા, પાપા કહેવા માંડ્યો છે એ.”
સચિનને પોતાનો ભય સાચો પડતો લાગ્યો. ‘મને ભૂલી જ ગયા હતા પાપા. હવે લોકેશ જ એમને — ‘. એ જાણે જરા ભોંઠો પડી ગયો.
જૅકિને તો સચિનના આ ડરની જાણ હતી જ, પણ જાણે સુજીત પણ એ સમજી ગયા ના હોય, એમ એમણે કહ્યું, “બધું બરાબર હતું, લોકેશ ધ્યાન રાખતો હતો, શર્માજીની કંપની હતી, પણ હું તને ને અંજલિને બહુ મિસ કરતો હતો. રોજ મનમાં થાય, કે તમે બધાં અહીં હોત તો કેટલું ગમત.”
સચિનના ચહેરા પર પહોળું સ્મિત પ્રસરી ગયું. એ ઉત્સાહથી બોલ્યો, “બસ, તો પાપા, હવે તમે અમારી સાથે ઈન્ડિયા આવજો.”
સુજીતે હસીને માથું હલાવ્યું, જવાબ ટાળ્યો, ને આગળ વાત કરવા લાગ્યા.
“હરદ્વાર પહોંચ્યાં તો ખૂબ વરસાદ. બધું એવું કાદવિયું થઈ ગયેલું કે અમે ઘાટ પર ગયાં જ નહીં. બીજે દિવસે ગયાં, ત્યારે ગંગાને જોઈને અમને બધાંને હડસન નદી યાદ આવી ગઈ. અજાણતાં જ, ને બધાંને એક સાથે જ જાણે. પછી તો ન્યૂયોર્ક ને ત્યાંનું ઘર યાદ આવી ગયાં, અને શીલા તો માનિનીને યાદ કરીને ખૂબ વિવશ થઈ ગઈ. એની અને લોકેશની આંખોમાંથી આંસુ સરવા લાગ્યાં. શર્માજી પણ લાગણીવશ થઈ ગયા, ને હું પણ જાણે કૈંક અવાચક જેવો થઈ ગયો.
“તે જ વખતે અચાનક શીલાએ મન બદલી નાખ્યું. એને અહીં માનિનીનાં અસ્થિ પધરાવવાની ઈચ્છા ના રહી. લોકેશને પણ એમ જ થયું. એક તો ગંગાનું પાણી હતું જ અસ્વચ્છ. એમાં કશું વધારે એમને નાખવું ન હતું. અસ્થિનું શું કરીશું, એ ખ્યાલ ન હતો, પણ કંઇક વિચારીશું, કંઇક કરીશું, નહીં તો પાછાં લઈ જઈશું.
“મને લાગ્યું કે કદાચ એ બંને જણ એકની એક દીકરી માનિનીને હજી થોડો વધારે વખત પોતાની પાસે રાખવા ઈચ્છતાં હતાં. આ જ બરાબર હતું. મને ગંગામાં અસ્થિ નાખવાનો આઇડિયા ગમ્યો જ ન હતો.”
સચિન અને અંજલિની આંખો મળી. બંનેને કેતકીના કાગળમાંના શબ્દો યાદ આવી ગયા, કે ‘મારે રાખને કોઈ નદીમાં પધરાવવી નથી.’ પાપા અને મૉમને ક્યારેય ખબર નહીં પડી હોય, કે પોતાના વિચારો કેટલા સરખા હતા. સચિન અને અંજલિથી છાના નિઃશ્વાસ નીકળી ગયા. કોઈ રીતે પાપા અને મૉમ મળ્યાં હોત તો, ભેગાં થઈ શક્યાં હોત તો.
સુજીત આગળ વાત કરતા હતા. “ બોધગયામાં અમને ચારેને મનની અંદર બહુ શાંતિ લાગી. અમે બે દિવસ ગયા શહેરમાં રહ્યાં, આસપાસનું બધું જોયું – મગધ યુનિવર્સિટી, પ્રાચીન નાલંદાનાં અવશેષ, ચોપન મીટર ઊંચા શિખરથી યુક્ત મહાબોધિ મંદિર, અને વિશાળ બોધિ વૃક્ષ. આટલાંથી જ ખૂબ સંતોષ થયો હતો. પછી લોકેશે એક બૌદ્ધ મઠમાં રહેવાનું ગોઠવ્યું. ત્યાં અમે થોડું ધ્યાન અને મનન કરતાં હતાં. રહેવાનું, ખાવાનું બધું જ સાવ સાદું, પણ જીવની અંદર શું પરમ શાંતિનો અનુભવ થયો છે ત્યાં. મને તો થાય છે કે હવે ગમે તે ઘડીએ અંત આવે, હું એને આનંદથી આવકારવા તૈયાર છું.”
આ છેલ્લું વાક્ય સાંભળીને બધાં એકદમ ઝંખવાઈ ગયાં. આની સામે શું કહેવાનું? ત્યાં જ પાપાના ફોનમાં રીંગ વાગી. દિવાન અંકલે જાણે સમય સાચવી લીધો.
સચિન પાપાની સાથે વાતમાં હતો ત્યારે તક જોઈને જૅકિએ અંજલિને કહ્યું, “સિસ, આજકાલમાં રેહાના સાથે જરા વાત કરી લેજે.”
અંજલિએ પહોળી આંખે, બહુ ખુશ થઈને કહ્યું, “ ઓહ, મને સિસ કહીને બોલાવી તેં? તો હું હવે તને ભાભી કહી શકું ને?”
(ક્રમશ:)